Metaforen en vertalen

Metaforen zijn overal. Als Rutte zegt dat Nederland “op slot” gaat vanwege de “tweede golf” van het coronavirus. Als wij vervolgens zeggen dat de regering ondernemers “in de kou laat staan”, en dat veel mensen wel een “erg kort lontje hebben” nu we steeds minder mogen en steeds meer moeten. Maar ook in onopvallende uitdrukkingen als “Hoe moet het nu verder?” en “Zijn gezondheid gaat steeds verder achteruit”. Hoe ga je als vertaler of tolk om met zulke metaforen? Maakt het uit of de metafoor conventioneel of origineel is? Maakt het uit of het om een literaire of medische of juridische tekst gaat? Wat als de metafoor niet voorkomt in de doeltaal? Of als het beeld dat gecreëerd wordt heel andere associaties oproept in de doelcultuur?

TIP! Als je je uitgebreider wil verdiepen in dit onderwerp, kan je ook de combinatietraining Metaforen en vertalen volgen. Hier is dit webinar bij inbegrepen.

Het webinar biedt een theoretische basis door recent onderzoek uit de metafoorwetenschappen en de vertaalwetenschappen samen te brengen en een stapsgewijze methode voor het vertalen van metaforen voor te stellen. De aansluitende training die op 16 april plaatsvindt, gaat vervolgens dieper in op de praktische kant van het vertalen van metaforen door de deelnemers bestaande vertalingen te laten analyseren en evalueren en de stapsgewijze methode zelf te laten toepassen tijdens het vertalen van korte fragmenten met metaforen in de eigen talencombinatie. Het volgen van dit webinar is een voorwaarde voor deelname aan de training, maar kan ook 'los' geboekt worden.

Inleiding

Bij ‘metaforen’ denken veel mensen meteen aan literatuur en poëzie, aan creatieve en complexe beeldspraak met een diepere betekenis. Men gaat er dan van uit dat de schrijver deze metaforen bewust gebruikt om een bepaald effect te bereiken en dat de lezer deze metaforen ook bewust opmerkt en waardeert. En hoewel het zeker waar is dat er in literaire werken zulke metaforen te vinden zijn, toonden taalkundige George Lakoff en filosoof Mark Johnson al in 1980 aan dat we in feite “leven in metaforen”. De meeste metaforen zijn niet afwijkend of uitzonderlijk – ze komen gewoon in ons dagelijks taalgebruik voor, en we gebruiken en begrijpen ze zonder dat we ons daar bewust van zijn. Zo zeggen we bijvoorbeeld dat iets ons veel tijd gekost geeft, of dat je je tijd niet moet verspillen. Of dat iemand halfbakken ideeën heeft en dat we het zat zijn om dingen te moeten voorkauwen. Lakoff en Johnson lieten zien dat deze talige metaforen systematische patronen vormen en dat dit komt doordat we een onderliggende metafoor in ons denken hebben, namelijk TIJD IS GELD en IDEEËN ZIJN VOEDSEL. Binnen de cognitieve metafoorwetenschappen wordt daarom een onderscheid gemaakt tussen de conceptuele metaforen in ons denken (TIJD IS GELD en IDEEËN ZIJN VOEDSEL), en de linguïstische metaforen in ons taalgebruik, zoals verspillen en voorkauwen.

We praten dus niet alleen in metaforen, we denken ook in metaforen. Deze metaforen bepalen voor een groot deel hoe we de wereld om ons heen begrijpen en beïnvloeden zo ook vaak ongemerkt ons gedrag. Recent onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat mensen andere maatregelen geschikt vinden afhankelijk van of migranten worden beschreven als een ‘golf’ of een ‘virus’. Ander onderzoek laat zien dat het voor sommige patiënten beter werkt om een ziekte als kanker niet te beschrijven aan de hand van oorlogsmetaforen (de strijd tegen kanker, je moet vechten tegen de ziekte) maar aan de hand van reismetaforen (je hebt nog een lange weg te gaan, het gaat de goede kant op). We kunnen ons dus ook richten op de communicatieve dimensie van metaforen en bekijken hoe metaforen een rol kunnen spelen in het beïnvloeden van hoe mensen over een bepaald onderwerp praten en denken. Deze communicatieve metaforen hebben vaak net weer andere kenmerken waardoor ze ons meer opvallen.

Voor vertalers en tolken zal het niet als verrassing komen dat vrijwel alle gesproken en geschreven teksten metaforen bevatten. En ook niet dat sommige metaforen heel conventioneel zijn, terwijl andere juist origineel of opvallend zijn. Maar hoe ga je als vertaler of tolk met die verschillende vormen en functies van metaforen om? Maakt het voor je vertaalkeuzes uit of de metafoor conventioneel of creatief is? En wat is de invloed van het genre en de tekstsoort op de vertaling? Hoewel er binnen de vertaalwetenschap enkele modellen zijn ontwikkeld voor het vertalen van metaforen, sluiten deze modellen vaak weinig tot niet aan op recente inzichten uit de metafoorwetenschappen. Studies vanuit de metafoorwetenschappen laten op hun beurt vaak weer een te simplistische benadering van vertalen zien. In beide wetenschappelijke tradities wordt nog te vaak gekeken naar metaforen als puur talig fenomeen, zonder ook de conceptuele en communicatieve dimensie mee te wegen. Hierdoor komt de nadruk al snel te liggen op het vinden van een “equivalente” uitdrukking in de doeltaal.

Inhoud:

In het webinar en de aansluitende training komen de volgende vier onderwerpen aan bod, met genoeg ruimte voor vragen en discussie. Het webinar richt zich vooral op de theoretische basis voor het vertalen van metaforen in verschillende genres en tekstsoorten; de training biedt de mogelijkheid om zelf ervaring op te doen in het analyseren van metaforen in bestaande teksten en het zelf vertalen van metaforen in nieuwe teksten. Zowel het webinar als de training worden taalonafhankelijk aangeboden.

  1. Wat wordt er allemaal bedoeld met “metafoor”?
  2. Recent onderzoek binnen de Cognitieve Metafoorwetenschappen
  3. Contrastief-taalkundig en vertaalwetenschappelijk onderzoek naar metaforen
  4. Een methode voor het vertalen van metaforen

Leerdoelen:

  • De verschillende definities van het begrip ‘metafoor’ leren kennen
  • Kennis opdoen over recent onderzoek naar de eigenschappen van metaforen in verschillende genres en tekstsoorten
  • Kennis opdoen over recent onderzoek naar het vertalen van metaforen
  • Inzicht krijgen in welke factoren een rol spelen in het vertalen van metaforen
  • Inzicht krijgen in hoe je besluit welke vertaling het beste past en hoe de verschillende vertaalopties de uiteindelijke beeldvorming beïnvloeden

Nadere informatie volgt. 

Dr. A.G. (Lettie) Dorst is universitair docent Vertalen en Engelse Taalkunde aan de Universiteit Leiden. Na een bacheloropleiding Engelse Taal en Cultuur en masteropleiding ICT en Vertalen aan de Vrije Universiteit in Amsterdam besloot Lettie Dorst al gauw dat ze verder wilde in de wetenschap. Ze deed vier jaar lang promotieonderzoek naar de vorm, functie en distributie van metaforen in dagelijks taalgebruik en promoveerde op 15 juni 2011 op het proefschrift “Metaphor in Fiction: Language, Thought and Communication”. In 2012 maakte ze de overstap naar de Universiteit Leiden, waar ze haar twee grote liefdes – metaforen en vertalen – in zowel haar onderwijs als haar onderzoek succesvol integreerde. In de masterspecialisatie Vertalen geeft zij onder andere vakken op het gebied van Vertaalwetenschap, Vertaaltools en taaltechnologie, Ondertitelen, en Multimodaal Vertalen (een vak waarin o.a. het vertalen van comics, het nasynchroniseren van liedjes in films en het lokaliseren van videogames aan bod komen). Haar huidige onderzoek richt zich onder andere op het vertalen van metaforen, stijl en gender in literaire teksten, zoals in haar publicaties over het vertalen van gender in The Great Gatsby, van stijl in The Hobbit, en van metaforen in One Flew over the Cuckoo’s Nest. Daarnaast maakt ze deel uit van een interdisciplinair onderzoek naar de metaforen die Nederlanders met een migratieachtergrond gebruiken om over dementie te praten in verschillende erfgoedtalen (Turks, Berber, Kantonees, Papiamento, Sranan Tongo), en is zij leider van het project “The Value of Machine Translation in the Multilingual Academic Community”.

Aan deze activiteit zijn de volgende punten en kenmerken toegewezen

 
Accreditatie
 
Competenties
Linguïstische en tekstuele competentie, Vertaalcompetentie, Tolkcompetentie
Contacturen
2,00
Voorbereiding
 
Totaal
2,00

Meer informatie over bijscholingspunten vindt u hier.

Webinar
Het webinar wordt gehouden op 30 maart 2021 van 20:00 tot 22:00 uur (time converter).


Uiterlijk 24 uur voor de start van het webinar ontvangt u een unieke link waarmee u kunt registreren en inloggen op het webinarplatform en het webinar kunt bijwonen. Webinars zijn interactieve presentaties (live), die ondersteund worden door een PowerPoint op uw scherm.
Tijdens het livewebinar kunt u (schriftelijk) vragen stellen aan de spreker.

Opname
U ontvangt uiterlijk 24 uur na het livewebinar de opname en kunt deze gedurende 7 dagen afspelen.
U behoudt uw recht op pe-punten mits u de hele opname bekijkt en het evaluatieformulier invult. 
Tijdens de opnames kunt u géén vragen stellen aan de spreker.

Evaluatie
Voor de verstrekking van een certificaat cq. toekenning van pe-punten is het vereist dat u
1) het livewebinar volledig volgt of achteraf de opname volledig bekijkt; én
2) het evaluatieformulier invult.

Het evaluatieformulier bevindt zich in Mijn KTV > Opnames > Webinar > Evaluatie invullen.

Wat heb ik nodig om een webinar(opname) te bekijken?
Om een webinar of opname te kunnen beluisteren/bekijken, heeft u slechts een laptop/computer/tablet met een goede internetverbinding en geluid(sboxen) of een headset nodig. 

LET OP: de kortingsactie van 30 euro bij drie inschrijvingen, geldt niet voor webinars.

Datum: 30 mrt. 2021
  • PE 2
  • 20:00
  • 70,- (excl. BTW)
  • Online